Sven Delblanc
Tá ið Sven Delblanc andaðist í 1992, hevði ein av mongu minningargreinunum hesa yvirskriftina: "En lärdomsgigant har gått ur tiden". Sven Delblanc var ikki bara óvanliga væl skúlaður, men hann var eisini ein av týdningarmestu svensku rithøvundunum í seinnu helvt av farnu øld. Hann var sjáldsama málkønur og hevði til fragd at lesa Homer á forngrikskum.
Sven Axel
Herman Delblanc, rithøvundur og bókmentasøgufrøðingur, fil.dr. 1965 og dosentur
í Uppsala, var føddur í Swan River í Kanada árið 1931. Pápin royndi seg har sum
búnaðarmaður, men barnaárini vóru hørð, tí jørðin var kørg, so tað var sannur
vesaldómur. Í 1934 flytur húskið heim aftur til Svøríkis og búsetur seg í
Vagnhärad í Södermanlandi. Í 1942 verða foreldrini sundurlisin. Í 1946 leitar
faðirin yvir aftur til Kanada. Í 1944 flytur Sven við móður sínari til Södertälje.
Tvey ár seinni ger hann ferð yvir at vitja faðirin frá mai til september. Tá ið
hann í 1952 hevur gjørt hertænastu og fingið studentsprógv, flytur Sven til
Uppsala, har hann lesur bókmentasøgu og søgu.
Hann giftist í 1955 Christinu Ekegård, og árini 1958-1964 skrivar hann bókaummæli fyri Arbetarbladet, og árið eftir fer hann í fast starv sum dosentur. Í 1962 kemur fyrsta skaldsøga hansara, Eremitkräftan, og árið eftir fær hann sína stóru viðurkenning við skaldsøguni Prästkappan. Og aftur árið eftir, í 1964, verður hann aftur fagnaður og fær viðurkenning fyri fyrsta útvarpsleikrit sítt, Ariadne och påfågeln. Og nú letur hann verk eftir verk úr hondum.
Í skaldsøgum Sven Delblancs verða hugfloygdar og andbornar frásagnir tvinnaðar saman við líkingar og frumsagnalig fyridømi og ein alt størri og sjónligari politiskan áhuga. Sven Delblanc var alt annað enn íhaldsmaður.
Sum serfrøðingur í 17.- og 18.-aldarbókmentum (Prästkappan fer fram í 1700-árunum) er hann bæði ein lærdur og ein fólksliga bersøgin frásøgumaður.
Hann málar við djørvum litum og skiftir millum káta groteska og myrka nihilismu. Í 1970- og 80-árunum var Delblanc ein av oddafiskunum í tí, sum sviar róptu "berättelsens återkomst", og hann vann áhaldandi fólksins yndi við skaldsøgum sínum við sjálvsævisøguligum bakstøði - sokallaðu Hedebybókarøðini og Samuelsbókunum - og sum eisini vórðu filmaðar og sendar í sjónvarpi.
Yvir øllum ritverki Delblancs liggur skuggin av faðirinum. Hann lýsir hann sum harðrendan, sjálvsøknan, men eisini sjáldsama málsliga gávuríkan og fullan í ramari gamansemi, og hann letur hann í sum ein gamaltestamentligan, revsandi dundurgud, sum Fríðrik mikla ella Marquis de Sade. Hann spøkir allar staðir: "Hann hevur so mong nøvnini, faðir mín. Eitt av nøvnum hansara er Evropa. Hetta stolta, yndisliga, harðrenda Evropa, sum eg havi hatað og elskað meir enn alt". Faðirin, Siegfried Delblanc, verður flokkaður saman við Shopenhauer og Nietzsche, sum vóru fyrimyndir hjá Sven á ungum árum.
Móður sína hevur Sven Delblanc lýst sum elskuliga og góðsliga, men eisini ógviliga viðbrekna og kenslusama. Saman við báðum systrunum var mamman ljósið í lívi hansara á ungum árum. Í ritverkinum kemur blómandi kirsuberjatræið fram sum ein ímynd um ljósu lívsvirði hansara. Í minnisbókunum avdúkar hann barndómin, sum hann annars bara hevði brúkt sum støði undir fyrru skaldsøgunum.
Í Uppsala ráddi skilvís positivisma. Delblanc kallar seg onkuntíð "evropiskan høvund". Abbi hansara var komin til Svøríkis úr Týsklandi.
Árini 1968-69 var Sven Delblanc gestaprofessari á Barkley univeritetinum í Kalifornia. Hann var ómetaliga virkin og hevur skrivað bókmentalig stórverk. Millum annað skaldsøgurnar Eremitkräftan, Prästkappan, Homunculus, Nattresa, Åsnabrygga, Åminne, Zahak, Primavera, Stenfågel, Vinteride, Kastrater, Stadsporten, Grottmannen, Gunnar Emanuel, Kära Farmor, Speranza, Samuels bok, Samuels döttrar, Jerusalems natt, Kanaans land, Maria ensam, Moria land, Änkan, Ifigenia, leikrit sum Morgonstärnan, Den arme Richard, Senecas död, Damiens, stuttsøgusøvn og minnisbøkurnar Livets Ax, Slutord, Agnas, ritroyndasavnið Homerisk hemkomst og harumframt onnur stórverk sum t.d. Den svenska litteraturen í sjey bindum.
Fyrsta skaldsøga hansara, Eremitkräftan, fekk stak góð ummæli. Bókmentaummælarin Victor Svanberg helt fyri, at tað hevði verið óreint at rópt hesa skaldsøguna "lovandi", tí hon var ein fráboðan frá einum fullbúnum rithøvundi. Við næstu bókini, Prästkappan, sum kom út árið eftir, í 1963, gjørdi hann reiðiliga hol í sjógvin. Í 1970 fekk hann bæði Litteraturfrämjandets stora pris og Svenska Dagbladets litteraturpris. Í 1982 fekk hann Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins, í 1985 Pilotpriset og í 1991 Augustpriset.
Á føroyskum eiga vit tvær bøkur hansara: "Lívsins aks" og "Orð at enda", sum Sprotin hevur givið út.
Hann giftist í 1955 Christinu Ekegård, og árini 1958-1964 skrivar hann bókaummæli fyri Arbetarbladet, og árið eftir fer hann í fast starv sum dosentur. Í 1962 kemur fyrsta skaldsøga hansara, Eremitkräftan, og árið eftir fær hann sína stóru viðurkenning við skaldsøguni Prästkappan. Og aftur árið eftir, í 1964, verður hann aftur fagnaður og fær viðurkenning fyri fyrsta útvarpsleikrit sítt, Ariadne och påfågeln. Og nú letur hann verk eftir verk úr hondum.
Í skaldsøgum Sven Delblancs verða hugfloygdar og andbornar frásagnir tvinnaðar saman við líkingar og frumsagnalig fyridømi og ein alt størri og sjónligari politiskan áhuga. Sven Delblanc var alt annað enn íhaldsmaður.
Sum serfrøðingur í 17.- og 18.-aldarbókmentum (Prästkappan fer fram í 1700-árunum) er hann bæði ein lærdur og ein fólksliga bersøgin frásøgumaður.
Hann málar við djørvum litum og skiftir millum káta groteska og myrka nihilismu. Í 1970- og 80-árunum var Delblanc ein av oddafiskunum í tí, sum sviar róptu "berättelsens återkomst", og hann vann áhaldandi fólksins yndi við skaldsøgum sínum við sjálvsævisøguligum bakstøði - sokallaðu Hedebybókarøðini og Samuelsbókunum - og sum eisini vórðu filmaðar og sendar í sjónvarpi.
Yvir øllum ritverki Delblancs liggur skuggin av faðirinum. Hann lýsir hann sum harðrendan, sjálvsøknan, men eisini sjáldsama málsliga gávuríkan og fullan í ramari gamansemi, og hann letur hann í sum ein gamaltestamentligan, revsandi dundurgud, sum Fríðrik mikla ella Marquis de Sade. Hann spøkir allar staðir: "Hann hevur so mong nøvnini, faðir mín. Eitt av nøvnum hansara er Evropa. Hetta stolta, yndisliga, harðrenda Evropa, sum eg havi hatað og elskað meir enn alt". Faðirin, Siegfried Delblanc, verður flokkaður saman við Shopenhauer og Nietzsche, sum vóru fyrimyndir hjá Sven á ungum árum.
Móður sína hevur Sven Delblanc lýst sum elskuliga og góðsliga, men eisini ógviliga viðbrekna og kenslusama. Saman við báðum systrunum var mamman ljósið í lívi hansara á ungum árum. Í ritverkinum kemur blómandi kirsuberjatræið fram sum ein ímynd um ljósu lívsvirði hansara. Í minnisbókunum avdúkar hann barndómin, sum hann annars bara hevði brúkt sum støði undir fyrru skaldsøgunum.
Í Uppsala ráddi skilvís positivisma. Delblanc kallar seg onkuntíð "evropiskan høvund". Abbi hansara var komin til Svøríkis úr Týsklandi.
Árini 1968-69 var Sven Delblanc gestaprofessari á Barkley univeritetinum í Kalifornia. Hann var ómetaliga virkin og hevur skrivað bókmentalig stórverk. Millum annað skaldsøgurnar Eremitkräftan, Prästkappan, Homunculus, Nattresa, Åsnabrygga, Åminne, Zahak, Primavera, Stenfågel, Vinteride, Kastrater, Stadsporten, Grottmannen, Gunnar Emanuel, Kära Farmor, Speranza, Samuels bok, Samuels döttrar, Jerusalems natt, Kanaans land, Maria ensam, Moria land, Änkan, Ifigenia, leikrit sum Morgonstärnan, Den arme Richard, Senecas död, Damiens, stuttsøgusøvn og minnisbøkurnar Livets Ax, Slutord, Agnas, ritroyndasavnið Homerisk hemkomst og harumframt onnur stórverk sum t.d. Den svenska litteraturen í sjey bindum.
Fyrsta skaldsøga hansara, Eremitkräftan, fekk stak góð ummæli. Bókmentaummælarin Victor Svanberg helt fyri, at tað hevði verið óreint at rópt hesa skaldsøguna "lovandi", tí hon var ein fráboðan frá einum fullbúnum rithøvundi. Við næstu bókini, Prästkappan, sum kom út árið eftir, í 1963, gjørdi hann reiðiliga hol í sjógvin. Í 1970 fekk hann bæði Litteraturfrämjandets stora pris og Svenska Dagbladets litteraturpris. Í 1982 fekk hann Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins, í 1985 Pilotpriset og í 1991 Augustpriset.
Á føroyskum eiga vit tvær bøkur hansara: "Lívsins aks" og "Orð at enda", sum Sprotin hevur givið út.
---
Brot úr
bókini "LÍVSINS AKS":
"Mamman hevði fingið
ilt, eftir tað at hon hevði lyft okkurt ov tungt undir hørðum arbeiði. Eg var
føddur seks vikur ov tíðliga, men var kortini stórur og tungur og striltin at
bera í heim. At eg var føddur ov tíðliga, kann kanska greina, hví eg eri so
óregluliga bygdur. Vinstra kropshálvan er størri enn høgra, somuleiðis vinstri
fótur mín. Vinstra eyga mítt er veikt. Eg fari at doyggja av heilabløðing.
Tá ið eg var unglingi millum trettan og nítjan, segði pápin, at eg var fruktin av einari skrædnaðari hít. Hann stórlæði, tá ið hann hevði sagt mær hetta. Mær varð ógvuliga dátt við.
Síðstu ferð, eg hoyrdi um óhugaðu skapan mína, var, tá ið eg vitjaði hann í Minitonas á sumri í 1947. Eingin góðsemja ráddi tá ímillum okkara. Tað var ikki søgan um, hvussu eg varð gitin, sum argaði meg, tí sovorðið var eg so vanur við. Harafturímóti østi tað meg, at hann háðaði eina eldri systur mína. Tá sprakk eg í øðini upp ímóti pápa mínum, kanska var tað gott fyri sjálvkenslu mína. Øðin spann í devilin um uppreistur mín, og hann vildi skjóta meg við byrsu.
Viðurskiftini við pápa mín hava lagað sinnalag mítt. Eg kann viðhvørt vera sleiskur og royna at tekkjast øðrum við skemti og glensi, sum tá ið eg royndi at tekkjast honum. Ert tú ikki ein kravmikil vatnskalli, sum tekur ritstarv títt í álvara, er henda atferð frálík, tá ið tú hevur samband við fjølmiðlar, sum vanliga meta rithøvundar sum býttlingar.
Hetta er bara ein av teimum rótføstu og vandu leiklutunum. Í einsemi kann eg smokka niður í tungsinni og atgerðarloysi. Ella eg kann reisa meg í reiði ímóti tí, sum eg síggi av óndskapi, órættvísi og mutri.
Harðstjórar og muturfongdir svara tá sum pápi mín við harmi, sum teir hava rætt til. Eingin hevur tó skotið eftir mær við byrsu.
Tað finnast so mangar aðrar atferðir.
Um eg var eitt óynskt barn, borin í heim av einum mistaki, hevði tað sína einføldu frágreiðing. Dýrt og torført var at fáa fatur á hítum og øðrum, sum fyribyrgdi gitnaði. Eg minnist tað frá 1947, tá gessigir vinmenn í Minitonas leitaðu sum óðir eftir "French Safes", sum tær itu. Pápi mín hevði ikki ráð at fáa fleiri børn, mamman mundi ikki vilja. Henni longdist heim til Svøríkis og gekk kyk av manni sínum, í hansara føvningi føldi hon bara ræðslu. Tríggjar døtur hevði hon átt, ein var deyð sum nýføðingur. Kreppan hekk nívandi yvir Manitoba, maturin var tepur. Tað óynskta barnið var ein munnur meira at metta. Kortini tykist eg hava fingið gleði í húsið. Á einum bóndagarði er tørvur á einum soni til útiarbeiðið, at ala av sær og fáa ein son var ærumikið. Fedrarnir í ættini kravdu, at ættin helt fram í nýggjum lívi. Drongurin varð doyptur Axel eftir ólukkuliga abba sínum í móðurætt, Herman eftir týska abba sínum. Sven var nýtt navn í ættini, men móðirin kravdi eitt svenskt navn til henda kanadiska ríkisborgaran. Henni longdist heim."
Tá ið eg var unglingi millum trettan og nítjan, segði pápin, at eg var fruktin av einari skrædnaðari hít. Hann stórlæði, tá ið hann hevði sagt mær hetta. Mær varð ógvuliga dátt við.
Síðstu ferð, eg hoyrdi um óhugaðu skapan mína, var, tá ið eg vitjaði hann í Minitonas á sumri í 1947. Eingin góðsemja ráddi tá ímillum okkara. Tað var ikki søgan um, hvussu eg varð gitin, sum argaði meg, tí sovorðið var eg so vanur við. Harafturímóti østi tað meg, at hann háðaði eina eldri systur mína. Tá sprakk eg í øðini upp ímóti pápa mínum, kanska var tað gott fyri sjálvkenslu mína. Øðin spann í devilin um uppreistur mín, og hann vildi skjóta meg við byrsu.
Viðurskiftini við pápa mín hava lagað sinnalag mítt. Eg kann viðhvørt vera sleiskur og royna at tekkjast øðrum við skemti og glensi, sum tá ið eg royndi at tekkjast honum. Ert tú ikki ein kravmikil vatnskalli, sum tekur ritstarv títt í álvara, er henda atferð frálík, tá ið tú hevur samband við fjølmiðlar, sum vanliga meta rithøvundar sum býttlingar.
Hetta er bara ein av teimum rótføstu og vandu leiklutunum. Í einsemi kann eg smokka niður í tungsinni og atgerðarloysi. Ella eg kann reisa meg í reiði ímóti tí, sum eg síggi av óndskapi, órættvísi og mutri.
Harðstjórar og muturfongdir svara tá sum pápi mín við harmi, sum teir hava rætt til. Eingin hevur tó skotið eftir mær við byrsu.
Tað finnast so mangar aðrar atferðir.
Um eg var eitt óynskt barn, borin í heim av einum mistaki, hevði tað sína einføldu frágreiðing. Dýrt og torført var at fáa fatur á hítum og øðrum, sum fyribyrgdi gitnaði. Eg minnist tað frá 1947, tá gessigir vinmenn í Minitonas leitaðu sum óðir eftir "French Safes", sum tær itu. Pápi mín hevði ikki ráð at fáa fleiri børn, mamman mundi ikki vilja. Henni longdist heim til Svøríkis og gekk kyk av manni sínum, í hansara føvningi føldi hon bara ræðslu. Tríggjar døtur hevði hon átt, ein var deyð sum nýføðingur. Kreppan hekk nívandi yvir Manitoba, maturin var tepur. Tað óynskta barnið var ein munnur meira at metta. Kortini tykist eg hava fingið gleði í húsið. Á einum bóndagarði er tørvur á einum soni til útiarbeiðið, at ala av sær og fáa ein son var ærumikið. Fedrarnir í ættini kravdu, at ættin helt fram í nýggjum lívi. Drongurin varð doyptur Axel eftir ólukkuliga abba sínum í móðurætt, Herman eftir týska abba sínum. Sven var nýtt navn í ættini, men móðirin kravdi eitt svenskt navn til henda kanadiska ríkisborgaran. Henni longdist heim."
---
"Deyðans
harða mjadnarknúta berjir og bukar í herðaskjáttu tíni, tá ið tú fert út í
stríðið. Tað vilt tú helst ikki vita. Eg beri lívsins marskálkssprota í
herðaskjáttu míni, sigur tú, ljóðkáti hermaður.
Deyðin er til fyri onnur, ikki fyri meg.
Og tá ið boðini koma - tú verður ovfarin og kennir teg særdan. Hví júst eg? Deyðin er til fyri onnur.
Hvussu nógv av hesum er søguliga treytað? Er tað lættari hjá tí gudrøkna at taka ímóti boðunum við sálarrógv?
Tað haldi eg ikki. Sinnistamarhald stóuspekinnar tykist sum bókmentaligt rakstrarróp. Lívsviljin er sterkari enn trúgv okkara á okkurt handanfyri. Lýs bara út í æsir paradísið við drykkjuveitslum við svínakjøti og mjøði ella óendaligum hálsfevningum við jasminangandi ungmoyggjum, vit vilja tó liva, víkingar eins og muhammedsmenn.
Men satt er tað, at nútíðar heilivágur hevur spilt okkum við eftirlæti. Skal eg veruliga doyggja? Nú, eg havi goldið so nógvan skatt til heilsuverkið? Eg eigi at krevja . . .
Ja, hvat eigi eg at krevja?
- Racker, wollt Ihr ewig leben, segði Fríðrikur Mikli við sínar deyðaræddu hermenn. Hetta sama hevði nútíðar heilivágur kunnað kastað okkum fyri, við betri rætti. Hvat eiga vit at krevja?
Øll rættindi hava mist gildi. Ljóskastararnir slokna, áðrenn akfar títt rennir út av eggini. Og seinasta, ørandi hugsan tín - eg skal liva leingi afturat.
Montaigne havnar málsnildur øllum eygnarivum og øllum ótta fyri deyðanum. Tað forðar tó ikki fyri, at sjálvur styðjar hann seg til eygnariv. Hann heldur, at hann verður áttati ára gamal. Hann skaldi ikki so mikið sum seksti ára aldur og læt ritroyndasavn sítt liggja eftir seg í hálvum gekki.
Hann helt, at hann fór at liva leingi afturat."
Deyðin er til fyri onnur, ikki fyri meg.
Og tá ið boðini koma - tú verður ovfarin og kennir teg særdan. Hví júst eg? Deyðin er til fyri onnur.
Hvussu nógv av hesum er søguliga treytað? Er tað lættari hjá tí gudrøkna at taka ímóti boðunum við sálarrógv?
Tað haldi eg ikki. Sinnistamarhald stóuspekinnar tykist sum bókmentaligt rakstrarróp. Lívsviljin er sterkari enn trúgv okkara á okkurt handanfyri. Lýs bara út í æsir paradísið við drykkjuveitslum við svínakjøti og mjøði ella óendaligum hálsfevningum við jasminangandi ungmoyggjum, vit vilja tó liva, víkingar eins og muhammedsmenn.
Men satt er tað, at nútíðar heilivágur hevur spilt okkum við eftirlæti. Skal eg veruliga doyggja? Nú, eg havi goldið so nógvan skatt til heilsuverkið? Eg eigi at krevja . . .
Ja, hvat eigi eg at krevja?
- Racker, wollt Ihr ewig leben, segði Fríðrikur Mikli við sínar deyðaræddu hermenn. Hetta sama hevði nútíðar heilivágur kunnað kastað okkum fyri, við betri rætti. Hvat eiga vit at krevja?
Øll rættindi hava mist gildi. Ljóskastararnir slokna, áðrenn akfar títt rennir út av eggini. Og seinasta, ørandi hugsan tín - eg skal liva leingi afturat.
Montaigne havnar málsnildur øllum eygnarivum og øllum ótta fyri deyðanum. Tað forðar tó ikki fyri, at sjálvur styðjar hann seg til eygnariv. Hann heldur, at hann verður áttati ára gamal. Hann skaldi ikki so mikið sum seksti ára aldur og læt ritroyndasavn sítt liggja eftir seg í hálvum gekki.
Hann helt, at hann fór at liva leingi afturat."
Hevur tú hug at lesa fleiri greinir?
Bókaprát
Ger skommin nakað, tá ið hann er við mær í henni?
"Vestursandur" er framhald av "Knívin í eldin".
Bókaprát
Bókaútsølan 9. – 25. apríl 2026
Samlaða talið av bókum í ár er á leið 360 ymiskir titlar, harav ein triðingur eru upprunaligar føroyskar bøkur.
Bókaprát
Ein góð apríl søga
Á ólavsøku í fjør hittu Þóra og eg Einar Már Guðmundsson í Reykjavík. Sigast má, at tað er altíð áhugavert at hitta henda mannin,…
Bókaprát
Listabókin hjá Kinnu Poulsen í New York
Tann 18. apríl verður móttøka fyri bókini "At Eye Level. On 21st Century Contemporary Art" in the Faroe Islands. Móttøkan verður í…
Bókaprát
PENSILSTROK
Í 2022 gav Gyrðir Elíasson út enn eina bókagreipu á íslendskum, tilsamans 528 blaðsíður í tveimum bindum við umleið 370 stuttprosa…
Bókaprát
Leitanin eftir at vera - eitt ógáað stórt verk eftir Katarinu Nolsøe
Eitt inniligt, væl skrivað og myndprýtt verk, sum onga almenna umrøðu fekk, tá ið tað kom út í 2019. Tað undraði stórliga, at eitt…
Bókaprát
Prima Facie
Hetta er ikki lív, hetta er lóg …
Ymist
3 pláss eftir - næsta skeið verður várið 2027
So verður snarskeiðið í stavseting, sum Sprotin hevði fyri nøkrum árum síðan, aftur á skrá. Málbólkurin er tey, sum duga føroyskt,…
16.02.2026
Espedal for frá
03.01.2026
Reyði tráðurin í røðuni - [bóka]hugleiðingar 2025
21.12.2025
Tað verður stórur saknur í Paula – hesum víðskygda og fryntliga mentamanninum
17.12.2025
SPROTIN UM JÓLINI
13.12.2025
Heiðursløn fyri dygdargóðar týðingar
08.12.2025
Bókaframløga í Varpinum
20.11.2025
Tólv árstíðarsálmar
20.11.2025
Knút Olsen verður 80 í dag
19.11.2025
Hvussu eitur tú?
14.11.2025
Eitt undangongufólk í føroyskari list
11.11.2025
ÍSLENDSKIR KONGAR
06.11.2025
hey :)
03.11.2025
Søga Føroya Arbeiðarafelags 1925–2025
28.10.2025
Skorpur
23.10.2025
Hvussu eitur tú?
10.10.2025
Sólrún Michelsen fagnað í Budapest
07.10.2025
Tobbi er 70 ár í dag
05.10.2025
TOBBI 70
03.10.2025
Bókaframløga í Rit & Rák
26.09.2025
Landið millum hav og himmal
09.06.2025
Í eygnahædd
04.06.2025
Orð og tónar á mentanarnáttini
02.06.2025
Nýggj bók um samtíðarlist í Føroyum í 21. øld eftir Kinnu Poulsen
30.05.2025
Nýggj bók ætlað ferðafólki - 'Faroese Days' eftir Stan Abbott
28.05.2025
Skunda tær at elska
22.05.2025
Málningurin av Dorian Gray
13.05.2025
Knívin í eldin
06.05.2025
Zakarias Wang
04.05.2025
Matias Faldbakken - Vit eru fimm
26.04.2025
Bjargað á opnum havi